ลิลิตพายัพ

รายละเอียดเพิ่มเติม:
หนังสือลิลิตพายัพนี้ ได้ตีพิมพ์เป็นครั้งแรกในการบำเพ็ญกุศลปัญญาสมวารศพ พระตำรวจเอก เจ้าพระยาราชศุภมิตร พ.ศ.2472
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงพระนิพนธ์คำอธิบายไว้ในคำนำฉบับพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ.2472 บางตอนว่า
หนังสือลิลิตพายัพนี้ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์เมื่อ พ.ศ.2448 ในปีนั้นการสร้างทางรถไฟสายเหนือสำเร็จตลอดถึงเมืองนครสวรรค์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จไปเปิดทางรถไฟที่สถานีบ้านพาชี แล้วเลยเสด็จประพาสเมืองลพบุรีและมณฑลนครสวรรค์ และได้โปรดฯให้สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เสด็จไปประพาสหัวเมืองมณฑลพายัพ ...เล่าว่าพระราชนิพนธ์เรื่องนี้ทรงในเวลาว่าง เช่นเสด็จไปถึงที่ประทับแรม พอเสวยค่ำแล้วก็ทรงพระราชนิพนธ์ต่อไปทุกวัน.. มีพระราชประสงค์จะมิให้คนทั้งหลายถือว่าเป็นหนังสือทรงแต่งในทางราชการ จึ่งใช้พระนามแฝงว่า "หนานแก้วเมืองบูรพ์" ("หนาน" ตามภาษาในมณฑลพายัพ หมายความว่าเป็นผู้ได้เคยอุปสมบทเป็นพระภิกษุแล้ว "แก้ว" หมายความว่า "วชิราวุธ" "เมืองบูรพ์" หมายความว่า ทรงกรมเทพทวาราวดี)